'Chức danh GS, PGS không nên là đích đến cuối cùng của một nhà khoa học'

Sáng nay 7.11, Bộ GD-ĐT tổ chức hội nghị trực tuyến triển khai việc góp ý cho dự thảo Thông tư về tiêu chuẩn, điều kiện và quy trình xét duyệt, bổ nhiệm chức danh giáo sư (GS), phó giáo sư (PGS) với những quy định cải cách mang tính đột phá.

Phóng viên Báo Thanh Niên có cuộc trò chuyện với GS-TSKH Hoàng Văn Kiếm, nguyên Chủ tịch Hội đồng Chức danh GS nhà nước ngành công nghệ thông tin, về vấn đề này.

Cụ thể, theo dự thảo, quy trình xét chức danh GS, PGS chuyển sang cơ chế tuyển chọn cạnh tranh và bổ nhiệm gắn chặt với vị trí việc làm ngay tại cơ sở giáo dục ĐH. Sẽ không còn Hội đồng GS nhà nước, các hội đồng GS ngành, liên ngành và hội đồng GS cơ sở tham gia vào quy trình này.

Các khâu xác định nhu cầu, thông báo tuyển chọn, lập hội đồng đánh giá, gửi phản biện độc lập, xếp hạng và ra quyết định bổ nhiệm đều được thực hiện khép kín ngay tại cơ sở đào tạo.

Gắn chức danh với vị trí việc làm và nhu cầu phát triển ĐH

Thưa giáo sư, từng đảm nhiệm vai trò Chủ tịch Hội đồng Chức danh GS nhà nước ngành công nghệ thông tin, ông có nhận định gì về thay đổi mang tính đột phá này?

GS-TSKH Hoàng Văn Kiếm: Dự thảo Thông tư về tiêu chuẩn, điều kiện và quy trình xét duyệt, bổ nhiệm chức danh GS, PGS là một đề xuất cải cách có ý nghĩa quan trọng đối với nền giáo dục ĐH Việt Nam. Đây không chỉ là sự thay đổi về quy trình xét duyệt chức danh học thuật, mà còn mở ra cơ hội đổi mới căn bản tư duy về tự chủ ĐH, cạnh tranh khoa học, phát triển nhân tài và hội nhập quốc tế.

ẢNH: N.H

Tôi đồng tình với định hướng chuyển từ cơ chế công nhận tập trung ở cấp quốc gia sang trao quyền tuyển chọn, bổ nhiệm GS, PGS cho các cơ sở giáo dục ĐH, gắn với nhu cầu phát triển và vị trí việc làm. Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng phân quyền không tự động đồng nghĩa với nâng cao chất lượng. Trao quyền cho các trường phải đi đôi với chuẩn mực học thuật quốc gia, phản biện độc lập, minh bạch và trách nhiệm giải trình.

Việc bổ nhiệm GS, PGS phải xuất phát từ nhu cầu thực tế về đào tạo, nghiên cứu và phát triển của từng trường, tránh chạy đua số lượng chức danh nhằm quảng bá thương hiệu hoặc hoàn thiện hồ sơ thành tích.

Điểm tiến bộ quan trọng của dự thảo là trao cho các trường ĐH quyền chủ động lựa chọn GS, PGS phù hợp với sứ mạng, chiến lược và nhu cầu phát triển của mình.

Một ĐH định hướng AI có thể ưu tiên các chuyên gia về Machine Learning (học máy), Computer Vision (thị giác máy tính) hay Generative AI (trí tuệ nhân tạo tạo sinh); trường y có thể chú trọng nghiên cứu lâm sàng; trường kỹ thuật có thể lựa chọn những người có khả năng dẫn dắt phòng thí nghiệm, nhóm nghiên cứu và hợp tác doanh nghiệp.

Đặc biệt, việc cho phép các trường xây dựng tiêu chuẩn cao hơn mức tối thiểu của Bộ GD-ĐT là cần thiết để hình thành những ĐH nghiên cứu có đẳng cấp quốc tế.

Tuy nhiên, quyền tự chủ phải gắn với trách nhiệm. Trường không chỉ được quyền bổ nhiệm mà còn phải chịu trách nhiệm về chất lượng học thuật của người được bổ nhiệm.

Chuyển từ đánh giá thành tích sang đánh giá năng lực thực chất

Theo ông, một GS hay PGS cần có những năng lực gì?

GS-TSKH Hoàng Văn Kiếm: Cần ghi nhận hướng tiếp cận đánh giá ứng viên theo ba nhóm năng lực: Giảng dạy và kết quả đào tạo; nghiên cứu, sáng tạo tri thức và uy tín khoa học; phát triển đội ngũ và phục vụ cộng đồng.

Đây là cách nhìn toàn diện hơn quan niệm GS, PGS chủ yếu được đánh giá qua bằng cấp, số lượng bài báo và chỉ số trích dẫn.

Một giáo sư thực sự phải có khả năng phát hiện vấn đề mới, sáng tạo tri thức, xây dựng nhóm nghiên cứu, đào tạo thế hệ khoa học trẻ và đóng góp cho sự phát triển của xã hội.

Cần đặc biệt coi trọng chất lượng, tầm ảnh hưởng và giá trị của công trình khoa học, thay vì quá chú trọng số lượng công bố, H-index hay thứ hạng tạp chí. Những phát minh, sáng chế, phần mềm, bộ dữ liệu, sản phẩm công nghệ, công trình liên ngành và kết quả chuyển giao tri thức cũng cần được đánh giá thích đáng.

Việc xét chức danh GS, PGS phải bảo đảm tính độc lập, khách quan và chuẩn mực học thuật. Đây là điều kiện quan trọng nhất để cải cách thành công.

ẢNH: MOET

Khi một trường vừa có nhu cầu tuyển dụng, vừa thành lập hội đồng đánh giá, phản biện, xếp hạng và quyết định bổ nhiệm, nguy cơ xung đột lợi ích và đánh giá khép kín có thể xuất hiện.

Do đó, cần bổ sung các cơ chế: có thành viên hội đồng và chuyên gia phản biện độc lập ngoài trường, kể cả chuyên gia quốc tế khi phù hợp; công khai tiêu chí, kết quả và lý do đánh giá, xếp hạng; bắt buộc kê khai, xử lý xung đột lợi ích; có cơ chế khiếu nại, thẩm định lại độc lập. Cuối cùng là thực hiện hậu kiểm định kỳ và xử lý nghiêm các vi phạm liêm chính học thuật.

Đặc biệt, cần xây dựng một chuẩn đầu ra quốc gia về những năng lực cốt lõi của GS, PGS, đồng thời cho phép các trường linh hoạt lựa chọn tiêu chí và trọng số phù hợp với đặc thù ngành nghề.

Không nên áp dụng một bộ tiêu chí cứng nhắc cho tất cả, nhưng cũng không thể để cùng một chức danh GS có những chuẩn mực quá khác biệt giữa các trường.

Đổi mới quan niệm về chức danh giáo sư, phó giáo sư trong thời đại AI

Trong bối cảnh công nghệ phát triển, AI tác động mạnh mẽ, chức danh GS, PGS có cần nhìn nhận khác đi?

GS-TSKH Hoàng Văn Kiếm: Đây là vấn đề có ý nghĩa chiến lược và cần được nhấn mạnh trong quá trình hoàn thiện dự thảo.

Trong thế kỷ XX, một nhà khoa học thường được đánh giá qua học hàm, học vị, số lượng công trình và vị trí trong hệ thống học thuật. Nhưng trong thế kỷ XXI, đặc biệt khi AI đang làm thay đổi sâu sắc phương thức nghiên cứu và sáng tạo tri thức, cần có một quan niệm rộng hơn về năng lực của GS, PGS.

Một GS xuất sắc trong thời đại AI không nhất thiết là người có nhiều bài báo nhất, mà phải là người có khả năng đặt ra những câu hỏi khoa học mới mà người khác chưa nhìn thấy, phát hiện những phương pháp, hướng nghiên cứu và mô hình sáng tạo mới, kết nối các lĩnh vực khoa học, thúc đẩy nghiên cứu liên ngành, sử dụng và làm chủ AI như một công cụ nghiên cứu, khám phá và sáng tạo tri thức.

Bên cạnh đó, phải phát triển những nhà khoa học trẻ có năng lực vượt qua thế hệ của mình, chuyển hóa tri thức thành công nghệ, sản phẩm và giá trị cho xã hội, có tư duy độc lập, năng lực phản biện, đạo đức và trách nhiệm khoa học.

Trong các lĩnh vực như AI, bán dẫn, y sinh và khoa học dữ liệu, đóng góp khoa học có thể thể hiện qua thuật toán, phần mềm, bộ dữ liệu, hệ thống thử nghiệm, sáng chế hoặc sản phẩm công nghệ, chứ không chỉ qua bài báo khoa học.

Vì vậy, cần chuyển trọng tâm đánh giá từ người tích lũy thành tích khoa học sang người có năng lực dẫn dắt và kiến tạo tương lai khoa học.

Một GS giỏi không chỉ được ghi nhận bởi những gì mình đã khám phá, mà còn bởi những thế hệ tiếp nối có khả năng khám phá những điều lớn lao hơn.

Giáo sư có đề xuất gì với Bộ GD-ĐT trước khi ban hành thông tư?

GS-TSKH Hoàng Văn Kiếm: Theo tôi, có 4 vấn đề cần được làm rõ trước khi ban hành. Tôi cho rằng Bộ GD-ĐT cần trả lời minh bạch 4 câu hỏi nền tảng.

Một là, GS, PGS là chức danh học thuật có giá trị toàn quốc hay chức danh bổ nhiệm của từng trường?

Hai là, ai kiểm soát chất lượng, tính độc lập và liêm chính của những hội đồng có quyền bổ nhiệm?

Ba là, làm thế nào để bảo đảm cạnh tranh bình đẳng giữa các trường, không phụ thuộc chủ yếu vào tiềm lực tài chính?

Bốn là, cơ chế đánh giá có thực sự khuyến khích những phát kiến đột phá, nghiên cứu liên ngành và sáng tạo trong thời đại AI hay vẫn thiên về tối ưu hóa hồ sơ thành tích?

Thành công của cải cách cần dựa trên ba chuyển đổi đồng thời: Từ tập trung sang tự chủ, trao quyền cho các trường lựa chọn nhân tài phù hợp với chiến lược phát triển. Từ thành tích sang năng lực: đánh giá khả năng sáng tạo tri thức, dẫn dắt nghiên cứu và đào tạo nhân tài.

Và từ quyền hạn sang trách nhiệm: Bảo đảm mọi quyết định bổ nhiệm đều chịu sự giám sát của cộng đồng khoa học và xã hội.

Một quốc gia không thể trở thành cường quốc khoa học chỉ bằng cách có nhiều GS, PGS. Quốc gia ấy phải có những ĐH đủ mạnh để phát hiện, thu hút, nuôi dưỡng và trao cơ hội cho những con người có khả năng tạo ra tri thức mới.

Chức danh GS, PGS không nên là đích đến cuối cùng của một nhà khoa học, mà phải là sự ghi nhận một chặng đường và đồng thời là sự giao phó một sứ mệnh mới: dẫn dắt khoa học, khai mở tri thức và đào tạo những thế hệ kế tiếp.